مقدمه: چالش مصرف حیوانات در عصر جدید
انسان از دیرباز برای تأمین غذا، پوشاک و نیازهای زندگی خود به دام و حیوانات روی آورده است: گوشت برای خوردن، شیر و لبنیات، پشم و پوست برای پوشاک، کار و بارکشی و غیره. روند رشد جمعیت، گسترش شهرها، صنعتی شدن پرورش دام و تولید انبوه گوشت و لبنیات، باعث شده «صنعت گوشت» — یعنی پرورش متمرکز دام، ذبح انبوه، فراوری لبنیات و تخممرغ — به یکی از ارکان مهم نظام غذایی بشر تبدیل شود. اما اکنون با پیشرفت علم زیستپزشکی، تغذیه و محیط زیست، پرسشهایی جدی درباره سلامت، اخلاق و مسئولیت نسبت به حیوانات مطرح شده است.
از زاویه دینی ـ اسلامی و به ویژه فقه و اخلاق تشیع: آیا این صنعت و مصرف گسترده آن، با کرامت حیوانات، حقوق آنها، سیره اهلبیت و عقل سلیم سازگار است؟ و آیا با توجه به مضرات علمی مصرف گوشت و لبنیات، حکم به ترک یا کاهش جدی مصرف آن داده شود؟
۱. دیدگاه فقهی و روایی تشیع نسبت به حیوانات
۱.۱ کرامت و حقوق حیوان
بر پایه آموزههای فقهی شیعه، حیوانات موجوداتی هستند دارای روح و شأنی — نه صرف کالا یا وسیله — و انسان نمیتواند به صرف «نفع» و «مصرف» به آنها نگاه کند. WikiShia+۲Wiki Feqh+۲
از جمله حقوقی که بر عهده انسان است: تأمین آب، غذا، سرپناه، امنیت، و ندادن ظلم و آزار. jf.isca.ac.ir+۱
به تعبیر یکی از پژوهشگران فقهی: انسان «حق سرپرستی» نسبت به حیوان دارد، یعنی اگر مالک حیوان نتواند نفقه (غذا، آب، مراقبت) او را تامین کند، حیوان به دیگری تعلق میگیرد. jf.isca.ac.ir+۱
در روایات نیز تأکید شده است که حیوانات «تسبیح گوی پروردگار» هستند، و زدن به صورت یا ناسزا گفتن به حیوان جایز نیست . الشیعه+۱
۱.۲ ذبح اسلامی — حساسیتها و محدودیتها
حتی در مواردی که ذبح حیوان مَجاز شمرده میشود، اسلام شرایط دقیق و حساسیتهایی برای احقاق حق حیوان قائل است:
- ذبح در شب به جز در موارد اضطراری مکروه است؛ شب برای حیوان آرامش است. الشیعه+۱
- ذبح حیوان در برابر حیوان دیگر (بهطوری که حیوان دیگر شاهد کشتار باشد) نهی شده است. الشیعه
- کندن پوست یا قطعه قطعه کردن بدن حیوان قبل از مرگ کامل آن، حرام یا دستکم مکروه است. الشیعه+۱
- آلت ذبح باید تیز باشد، ذبح باید سریع و آزار حیوان باید به حداقل برسد؛ حتی چرخاندن چاقو در حلقوم حیوان — شیوهای که موجب زجر بیشتر میشود — نکوهیده است. Rasekhoon+۱
- پیش از ذبح نباید حیوان را مضطرب، مضروب یا فلج کرد. Rasekhoon+۱
بهطور کلی، پیامد این احکام: ذبح و استفاده از حیوانات «فقط» زمانی مجاز است که نیاز واقعی وجود داشته باشد، ذبح به شکل سریع و بدون رنج باشد، و حیوان از حقوقش بهره ببرد. الشیعه+۲pajoohe.ir+۲
۱.۳ منع قتل بیدلیل و سرگرمی
کشتن حیوانات صرفاً برای تفریح، ورزش، شکار تفریحی یا سرگرمی، صریحاً حرام یا ممنوع شمرده شده است. WikiShia+۱
همچنین، اگر حیوانی بلاصاحب رها شود یا از مراقبت محروم گردد، هیچ کس حق ندارد به طور سلیقهای آن را ذبح کند؛ بلکه حقوق حیوان ایجاب میکند نفقه و نگهداری او تأمین گردد. jf.isca.ac.ir+۱
بنابراین، دیدگاه تشیع در باب حیوانات و ذبح، اصلاً شبیه یک «حق مصرف بیقید و شرط» نیست؛ بلکه با حساسیت، کرامت و عدالت — حتی نسبت به حیوانات — چنین مجوزهایی را محدود کرده است.
۲. یعنی اگر مصرف گوشت و لبنیات مَجاز است، چرا برخی اقوال به شدت به آن انتقاد دارند؟
تعارض بین «جواز مشروط» و «مصرف انبوه، صنعتی، ماهیانه، روزانه» به دست میدهد. صنعت گوشت ـ لبنیات غالباً بر مبنای پرورش متمرکز، تراکم بالا، ذبح صنعتی، بهرهکشی گسترده حیوانات، و گاه بیتوجهی به آزار و رنج آنها بنا شده است. این وضعیت آشکارا با روح حقوق حیوانات و کرامتشان منافات دارد؛ حتی اگر ذبح «شرعی» صورت گیرد.
بهخصوص وقتی تولید حیوانات صرفاً برای تأمین مصرف مادی و گسترده (نه ضرورت) باشد، شبهه اخلاقی جدی پیش میآید: آیا این مصرفِ گسترده با عدالت، رحمت و احترام به مخلوقات خداوند سازگار است؟
علاوه بر آن، اگر شرایط پرورش، نگهداری یا ذبح (تراکم زیاد، استرس، رنج، آلودگی، تغذیه نامناسب، بیماری، رفتار غیر انسانی و صنعتی) رعایت نشود — چیزی که در بسیاری از کشتارگاهها و فارمهای صنعتی دیده میشود — در این صورت نه فقط حق حیوان تضییع میشود، بلکه مصرف گوشت حاصل نیز از بعد اخلاقی و شرعی زیر سؤال میرود.
در متون فقهی نیز علما بر این نکته تأکید دارند که استفاده از حیوان نباید موجب اهانت، ظلم یا تبدیل او به کالا و وسیله با هر هزینه بشود؛ حیوان باید مورد رعایت حقوقش باشد. Wiki Feqh+۱
۳. دلایل علمی و بهداشتی – مضرات مصرف گوشت و لبنیات
علاوه بر بعد اخلاقی و فقهی، علم تغذیه و سلامت نیز هشدارهایی جدی درباره مصرف گوشت — بهویژه گوشت قرمز و محصولات حیوانی — داده است:
- بسیاری از مطالعات اپیدمیولوژیک نشان میدهند مصرف گوشت قرمز و گوشت فرآوریشده با افزایش خطر بیماری قلبی–عروقی، فشار خون بالا، دیابت نوع ۲ و بعضی سرطانها همراه است. PMC+۲MD Anderson Cancer Center+۲
- رژیمهای پایه گیاهی (plant-based / وگان / وِجتارین) با کاهش دریافت چربی اشباع، افزایش فیبر، و دریافت بیشتر میوه، سبزی، حبوبات، غلات کامل و مغزها، به کاهش خطر بیماری قلبی عروقی، برخی سرطانها، دیابت و سایر بیماریهای مزمن کمک کردهاند. PMC+۲Mayo Clinic+۲
- علاوه بر سلامت فردی، تولید صنعتی گوشت و لبنیات بارهای زیستمحیطی (آب، زمین، گازهای گلخانهای، آلودگی) به همراه دارد که اخلاقا و شرعا قابل تأمل است (اگر مخلوقات خداوند را برای مصرف بیرویه تلف کنیم).
اگرچه گوشت و لبنیات برخی مواد مغذی مانند پروتئین، آهن (هِمآهن)، ویتامین B12، روی و … را تأمین میکنند، اما تقریباً اکثر این نیازها با رژیم گیاهی متوازن (حبوبات، غلات کامل، مغزها، دانهها، سبزی و میوه) قابل برآورد است. PMC+۲ScienceDirect+۲
بنابراین، از منظر علم تغذیه نیز مصرف حیوانی — به ویژه در سطح کنونی — ضرورتی قطعی ندارد و بالعکس، پرهیز یا کاهش آن میتواند سلامت را ارتقا دهد.
۴. ترکیب دیدگاه دینی، اخلاقی، عقلانی و علمی — دلایل محکم برای پرهیز یا محدودیت
با کنار هم گذاشتن آنچه گفته شد:
- دین تشیع برای حیوانات شأن و حقوق قائل است. حیوان را مخلوق خدا میداند، با روح، شعور و شأن ذاتی، نه صرف کالا. WikiShia+۲IEC MD+۲
- ذبح و مصرف حیوانات تنها در شرایطی که رعایت حقوق حیوان، ذبح سریع، بدون رنج و با نیّت مشروع باشد، مجاز است. هرگونه مصرف تفریحی، تجملی، یا بدون ضرورت — به ویژه وقتی جایگزین وجود دارد — دخل در فلسفه شریعت است. الشیعه+۲pajoohe.ir+۲
- تولید انبوه و صنعتی گوشت و لبنیات غالباً نافی این شرایط است: تراکم بالای دام، آزار، درد، بیماری، رفتار غیرانسانی، پرورش در شرایط نامساعد. این وضعیت با کرامت حیوان و حقوق او سازگار نیست؛ و بنابراین مصرف چنین محصولاتی از منظر اخلاق و دین دارای اشکال است.
- علم تغذیه و سلامت نشان داده است که مصرف گوشت و محصولات حیوانی میتواند برای انسان مضر باشد: خطر بیماری قلبی، دیابت، فشار خون و بعضی سرطانها. در مقابل، رژیم گیاهی متعادل میتواند سلامت را حفظ یا ارتقا دهد. Stanford Medicine+۳MD Anderson Cancer Center+۳PMC+۳
- عقل سلیم حکم میکند اگر راه تأمین غذا با اعتبار جسمی، اخلاقی و محیطی وجود دارد (مثلاً گیاهخواری آگاهانه)، چرا سراغ مسیری برویم که هم به موجود زنده ظلم میکند، هم ممکن است خودمان را در خطر سلامتی قرار دهد؟
۵. برداشت از سیره پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) — آیا اسلام بنیاداً مصرف گوشت را مشروع کرده؟
برخی ممکن است بگویند: «ما که در قرآن داریم: «الله جعل لکم الأنعام لتأکلوا منها»» (یعنی خداوند چهارپایان را برای مصرف آفریده است) الشیعه+۱ پس چرا حرمت؟
پاسخ این است: بله، اسلام استفاده از حیوان را در صورت ضرورت مجاز دانسته، اما این «جواز مشروط» است نه «اجازه بیقید». همانگونه که در فقه شیعه حقوق حیوان، حیثیت روحانی او و ضرورت رعایت کرامتش تأکید شده است. IEC MD+۲pajoohe.ir+۲
سیره پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) مملو است از احترام به حیوانات، مهربانی، جلوگیری از ظلم و منع اذیت و شکنجه . الشیعه+۲jf.isca.ac.ir+۲
این یعنی اگر فردی با نیت علاج، ضرورت غذایی یا در شرایطی که رژیم گیاهی مناسب نیست، گوشت مصرف کند — ضمن رعایت دقیق ضوابط ذبح — این امر قابل قبول است. اما مصرف گسترده، تفننی، تجملی، انبوه و واردکردن حیوانات به چرخه صنعتی تولید انبوه، با روح و اخلاق و فقه اسلام (تشیع) تطابق ندارد و نمیتواند مشروع تلقی شود.
۶. نتیجهگیری: حکم بر «تحریم یا ترک مصرف» — یا «حداقل کاهش جدی و انتخاب جایگزین گیاهی»
با توجه به آنچه در سه بعد دینی، اخلاقی، عقلانی و علمی بررسی شد، میتوان چنین نتیجه گرفت:
- مصرف گسترده، صنعتی و روزمره گوشت، لبنیات و تخممرغ — آن هم از دامهای پرورشی تحت شرایطی که حقوق حیوان، کرامت و سلامت نادیده گرفته میشود — از نظر اخلاقی و دینی بهشدت مشکوک و باطل است.
- اگر فردی بتواند با رژیم گیاهی (میوه، سبزیجات، غلات کامل، حبوبات، مغزها و دانهها) نیازهایش را تأمین کند، عقل، وجدان، اخلاق و رعایت حق حیوانات حکم میکند مصرف حیوان را ترک یا بهشدت کاهش دهد.
- در شرایط معاصر که علم تغذیه و سلامت نشان داده است مزیتهای رژیم گیاهی و خطرهای گوشت و لبنیات عمده است، ادامه مصرف حیوانی به نیّت «ضرورت» سخت توجیهپذیر است.
- بنابراین، حکم «ترک یا پرهیز جدی از مصرف حیوانی» — دستکم برای کسانی که جایگزین مناسب دارند — نه فقط اخلاقی و عقلانی، بلکه به نوعی دینی نیز است؛ به شرطی که با آگاهی و تأمل انجام شود، نه به شکل افراط یا ارعاب.
۷. برخی نکات انتقادی و ملاحظات
با این حال، نباید نتیجه را به شکلی قطعی و «تمامی» گرفت؛ یعنی ممکن است در برخی شرایط (مثلاً کمبود منابع غذایی، نیاز تغذیهای ویژه، سن بالا، کمبود آهن یا B12 و غیره) مصرف گوشت یا لبنیات با رعایت ضوابط — و بهصورت محدود و آگاهانه — مورد نیاز باشد. در این موارد، بهتر است کمترین زیان را متحمل شد: یعنی ذبح شرعی، مصرف محدود، و تلاش برای جایگزینهای سالم گیاهی.
همچنین، باید توجه داشت که برخی رژیمهای گیاهیِ بیملاحظه (کمبود پروتئین، ویتامین B12، آهن، روی و …) نیز میتواند مضر باشد. بنابراین «گیاهخواری آگاهانه» نیازمند دانش مناسب تغذیه است.
۸. جمعبندی
در اسلام تشیع — بر مبنای آموزههای دینی و روایی — حیوانات موجوداتی دارند با کرامت، شأن و حقوق؛ نه ابزار صرف برای مصرف. ذبح و مصرف حیوان تنها در شرایطی خاص و با رعایت حقوق آن مجاز است. اما صنعت مدرن گوشت و لبنیات غالباً این شرایط را نقض میکند: حق حیوان پایمال میشود، حیوانات بهصورت انبوه و صنعتی پرورش و ذبح میشوند، رنج و اضطراب و بیماری غالب است.
از سوی دیگر، علوم تغذیه و سلامت معاصر نشان دادهاند مصرف گوشت و لبنیات میتواند خطرات جدی برای سلامتی انسان داشته باشد، و رژیم گیاهی متوازن (اگر بهگونه درست اجرا شود) میتواند نیازهای غذایی را تأمین کند و مزایای سلامتی داشته باشد.
با ترکیب این دیدگاهها — دینی، اخلاقی، عقلانی و علمی — «ترک یا کاهش جدی مصرف گوشت، لبنیات و تخممرغ» برای بسیاری از مسلمانان شیعه — به ویژه کسانی که به سلامت خود، حقوق حیوانات، عدالت و مسؤولیت محیطی اهمیت میدهند — نه فقط ممکن، بلکه توصیه شده است.
منابع
- «فقه شیعه و حقوق حیوانات»، بخش حقوق حیوانات در فقه شیعه. الشیعه+۲IEC MD+۲
- «ذبح و شکار، از منظر حقوق حیوانات در فقه شیعه». الشیعه+۱
- «لَعنه خدا بر کسی که حیوانات را زجرکُش میکند». مشرق نیوز+۱
- Allen TS et al., “State-of-the-Art Review: Evidence on Red Meat Consumption…” ۲۰۲۲. PMC+۱
- “Meat, dairy and health: are vegan diets OK, and is too much meat bad?” (Oxford, Leap) بررسی علمی رژیم گیاهی. leap.ox.ac.uk+۱
- گزارشهای تغذیه و سلامت: خطر گوشت قرمز و گوشت فراوریشده برای قلب، سرطان و مرگ زودرس. MD Anderson Cancer Center+۲Mayo Clinic+۲
برای مطالعه بیشتر
https://cruelty.farm/
https://cruelty.farm/for-animals/
https://cruelty.farm/for-environment/
https://cruelty.farm/for-humans/
https://cruelty.farm/take-action-now/
https://www.linkedin.com/company/Vegland/
https://virgool.io/VegLand
https://huf.ac/
https://sabzito.com/
https://www.instagram.com/mehravamag/